නමෝ තස්ස භගවතො අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස

යො ච වස්ස සතං ජීවෙ
දුප්පඤ්ඤො අසමාහිතො
එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො
පඤ්ඤාවන්තස්ස ඣායිනො

සැදැහැවත් පින්වතුනි,

මනුෂ්‍යයකුගේ ජීවිතයක සම්පූර්ණ පරිවර්තනයක් සිද්ධ වෙන්න වැඩි කාලයක් අවශ්‍ය වෙන්නේ නැහැ. සමහර විට සුළු මොහොතක ඇතිවුනු යම් කිසි චිත්ත විප්ලවයකින් පවා විශාල ජීවිත පරිවර්තනයක්, ජීවිත රටාව පිළිබඳ එහෙම පිටින්ම හැඩ ගැස්වීමක්, සිද්ධ වෙන්න ඉඩ තිබෙනවා. ඒ විදියට සමහරුන්ගේ චිත්ත විප්ලවයක් ඇතිවන්නේ යම්කිසි ප්‍රාතිහාර්යයක් දැකීමෙනුයි. ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රාතිහාර්ය කියලා කියන්නේ කෙනෙකුගේ හෝ පිරිසකගේ හෝ සිතේ විශේෂ චිත්ත විප්ලවයක් ඇති කරන්න සමත් යම් කිසි අරුම පුදුම සිද්ධියකටයි. ඒ වගේ අරුම පුදුම සිද්ධියකින් සොරමුලක් යහපත් පිරිසක් බවට පත් කරපු ස්වාමීන් වහන්සේ කෙනෙක් පිළිබඳවයි බුදු පියාණන් වහන්සේ මේ අපි මාතෘකා කළ ගාථා ධර්මය දේශනා කොට වදාළේ.

බුදු පියාණන් වහන්සේ ළඟට ඇවිත් පැවිදිවුනු ස්වාමීන් වහන්සේ කෙනෙක් හිටියා කොණ්ඩඤ්ඤ කියන නමින්. ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ බුදු පියාණන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ලබාගෙන ඈත වනයකට වැඩම කරලා භාවනා කරලා රහත් වුනා. රහත් වෙලා ඒ තමන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත්තු කාරණය ගැන බුදු පියාණන් වහන්සේට දැන්වීමට ආපසු බුදු පියාණන් වහන්සේ දැකීමට වඩින අතරෙ, අතරමඟදී ගමන් විඩාව නිසා මාර්ගයෙන් ටිකක් ඉවත් වෙලා මාර්ගය අසළ තිබුණු ගල් තලාවක වැඩ ඉඳගෙන ධ්‍යානයට සමවැදුනා. එදාම ඒ හැන්දෑවරුවෙ ගමක් කොල්ල කා ගත්තු, කොල්ල කාගෙන බඩු මිටි ඔළුවේ තියාගෙන යන, පන්සියයක හොරමුලක් ඒ මාර්ගයේම යන අතරේ රාත්‍රිය ගත කරන්න අර ගල්තලාව ළඟට පැමිණියා. ඒ හොරු දැක්කා මේ ස්වාමීන් වහන්සේ. නමුත් අඳුරේ මේ වැඩඉන්න ස්වාමීන් වහන්සේ පෙනුනේ කණුවක් හැටියට. හිතුවා මේක කණුවක් කියලා. හිතාගෙන එක හොරෙක් බඩු මිටිය අර ස්වාමීන්වහන්සේගේ ඔළුව උඩ තිබ්බා. තව හොරෙක් තමන්ගේ බඩු මිටිය ස්වාමීන් වහන්සේගේ ඇඟට හේත්තු කළා. ඊළඟට මේ ස්වාමීන් වහන්සේ වටේ වැටිල මේ කට්ටිය කවුරුත් බුදිය ගත්තා.

එළිවෙන යාමයේ නැගිටලා තම තමන්ගේ බඩුමිටි සොයන කොට මේ ස්වාමීන් වහන්සේ දැකලා බයවෙලා, යකෙක්ය කියලා ඔක්කොම දුවන්න පටන් ගත්තා. බඩුමිටියත් ඔළුව උඩ තියාගෙන ඉන්න මේ ස්වාමීන් වහන්සේ දැකලා බයවෙලා යකෙක්ය කියලා දුවන්න පටන් ගත්තා. ස්වාමීන් වහන්සේ “උපාසකයෙනි, බයවෙන්න එපා මම පැවිද්දෙක්” කියලා ඒ පිරිසට කථා කළා. ඉතින් මේ සිද්ධිය නිසා ඊළඟට මේ පිරිස තුළ ලොකු චිත්ත විප්ලවයක් ඇති උනා. මේ අය “ස්වාමීනි, අපට සමාවෙන්න අපි හිතුවේ කණුවක්” කියලා ඒ විදියට සමාවකර ගත්තා. ඊළඟට අර සොර මුලේ නායකයා ඒ ඇතිවුණු සංවේගය නිසා තීරණය කළා පැවිදිවෙන්න. මේ ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් “මා පැවිදි කරන්න” කියලා ඉල්ලා හිටියා. ඊළඟට ඒ හොරමුලේ අනිත් අයත් ඒ විදියටම මේ තමන්ගේ නායකයා ගත්තු තීරණය අනුව තීරණය කළා “අපිත් පැවිදි වෙන්න ඕන” කියලා. ඒ පන්සිය දෙනාම ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා හිටියා. ස්වාමීන් වහන්සේත් ඒ අය පැවිදි කළා. ඉතින් පන්සිය දෙනෙක් පැවිදි කරනවා කියන එක ලොකු වැඩක්. ඒ විදියට පැවිදි කරගෙන ඒ අය හැඩ ගස්වාගෙන, බුදු පියාණන් වහන්සේ දැකීමට වැඩම කළා මේ ස්වාමීන් වහන්සේ. මේ ස්වාමීන් වහන්සේට ඒ එක්කම නමකුත් පටබැඳුණා “ඛාණු කොණ්ඩඤ්ඤ” කියලා. කොණ්ඩඤ්ඤ කියන නමින් හිටියෙ, ඛාණු කියලා කියන්නේ කණුව. අර කණුව පිළිබඳ සිද්ධිය නිසා. කණුවක් කියල හිතාගත්තු ඒ කාරණය ගැන ආරංචි පැතිරිලා ඒ ස්වාමීන් වහන්සේට නමක් පටබැඳුණා ඛාණු කොණ්ඩඤ්ඤ කියලා. මේ ශාසනයේ ඛාණු කොණ්ඩඤ්ඤ නමින් හැඳින්වෙන්නේ මේ ස්වාමීන් වහන්සේයි. මොකද අඤ්ඤා කොණ්ඩඤ්ඤ කියන ස්වාමීන් වහන්සේ - වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් වෙන්කරලා හඳුනාගන්න “ඛාණු කොණ්ඩඤ්ඤ” කියන නම යොදාගන්නවා.

ඉතින් බුදු පියාණන් වහන්සේ මේ ඛාණු කොණ්ඩඤ්ඤ ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩියට පස්සේ, අහනවා “මොකද කොණ්ඩඤ්ඤ ගෝලයො පිරිසක් එහෙමත් ලබාගෙන තියෙන්නේ කොහොමද?” කියලා. එතකොට ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ ඒ ප්‍රවෘත්තිය ප්‍රකාශ කළා. බුදු පියාණන් වහන්සේ අර පිරිසගෙන් විමසුවා “ඇත්තද මහණෙනි මේ කාරණය.” එතකොට මේ පිරිස ප්‍රකාශ කරනවා “මේ වගේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයක්, සෘද්ධි අනුභාවයක් අපි කාගෙවත් දැකලා නෑ. ඒක නිසා අපිට පැවිදිවෙන්න හිතුනා” කියලා, අන්න ඒ අවස්ථාවේ බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරනවා අර අපි කලින් කියාපු ගාථාව:

‘යො ච වස්ස සතං ජීවෙ
දුප්පඤ්ඤො අසමාහිතො
එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො
පඤ්ඤාවන්තස්ස ඣායිනො’

මේ පිරිසට කියනවා බුදු පියාණන් වහන්සේ නුඹලා මේ කලින් ගෙනගිය ජීවිතය - ප්‍රඥාවක් නැති, ඒ කියන්නේ අඥාන විදියේ ඒ පාපකාරී ජීවිතය - අතහැරලා මේ වගේ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත ධ්‍යාන වඩන මේ විදියේ හොඳ ජීවිතයකට යොමු වීම ඒක තමයි වටින්නේ කියන ඒ අදහසයි මේ ගාථාවෙන් කියවෙන්නේ. යම් කෙනෙක් ප්‍රඥාව නැතිව සමාධියක් නැතිව අවුරුදු සියයක් ජීවත් උනත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව ධ්‍යාන වඩමින් ගත කරන එක දවසේ ජීවිතය ඊට වඩා වටිනවා කියලා බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළා. ඒ ගාථාවත් ඒ දේශනාවත් අහලා අර පන්සිය නමම රහත්උනා කියලා සඳහන් වෙනවා.

එතකොට අපි මේ ගාථාවත් කථාවත් ආශ්‍රයෙන් අපේ ජීවිතයට ප්‍රයෝජනවත් වන කාරණා ටිකක් මතුකර ගන්න බලමු. දැන් මේ ගාථාවෙන් බුදු පියාණන් වහන්සේ මතුකරලා දුන්නේ ශාසනික වටිනාකම්, එහෙම නැතිනම් ධර්මානුකූල වටිනාකම් සහ ලෞකික වටිනාකම් කියන ඒ දෙක සංසන්දනය කිරිල්ලක්. ලෞකික වටිනාකම් අනුව බලනවා නම් ප්‍රඥාවක්, ඥානයක්, ධ්‍යානයක්, සමාධියක්, ගැන හිතන්නේ නැතිව කොයි අන්දමින් හෝ අධාර්මිකව හෝ ජීවත්වෙමින් අවුරුදු සියයක් ගත කිරීම ලොකු දෙයක් හැටියට සමාජය සලකනවා. ඒ තැනැත්තා “දිගාසිරි වින්ද” කියලා. නමුත් මේ දිගාසිරි විඳීමට වඩා බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරනවා මේ ශාසනයේ ප්‍රඥාවත්, ධ්‍යානයත් වඩමින් ගත කරන එක දවස වටිනවා කියලා. යම් කෙනෙක් අවුරුදු සියයක් ප්‍රඥාවත් සමාධියක් නැතිව ජීවත් වෙනවාට වඩා එක දවසක් ජීවත් වෙතොත් ප්‍රඥාවත් ඇතිව ධ්‍යාන වඩමින්, අන්න ඒ එක දවසේ ජීවිතය වඩා වටිනවා කියලා. ඒ විදියට බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළේ සාමාන්‍යයෙන් ලෝකයේ නම් බොහෝවිට අධාර්මිකව තමන්ගේ ජීවිකාව පිළිබඳ කාරණය විතරයි සලකන්නේ. කොයි ආකාරයෙන් නමුත් ජීවත්වෙනවා නම් ඒක තමයි අවශ්‍ය වෙන්නේ කියලා. නමුත් නුවණින් කල්පනා කරල බැලිය යුතුයි සැදැහැවතුනි, මේ සාමාන්‍යයෙන් අපේ මනුෂ්‍ය ජීවිතය කියලා කියන කොට මනුෂ්‍යයාට ඉබේම ලැබිච්ච, මනුෂ්‍යත්වය එක්කම ලැබිච්ච, විශාල වටිනා වරප්‍රසාදය තමයි මේ මිනිස් සිත. මේ මිනිස් හිතෙන් ගන්න පුළුවන් ලොකුම වැඩේ තමයි මේ සසර දුක් කෙළවර කරගෙන නිවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්න උපකාර වන්නාවූ ඒ ප්‍රඥාව උදාකර ගැනීමත් ඒ ප්‍රඥාවට උපකාර වෙන භාවනාව ධ්‍යානය වැඩීමත්. මේ මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය, විශේෂයෙන්ම බුද්ධෝත්පාද කාලයක ලබාපු මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයක්. එතකොට බුද්ධෝත්පාද කාලය කියලා කියන්නේ ධර්මය අසන්ට ලැබෙන, නිවන් දකින්ට අවස්ථාව තිබෙන, සසර දුක් කෙළවර කරගැනීමට අවස්ථාව තිබෙන, කාලයක්. එබඳු කාලයක ලැබෙන මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයකින් අපට ලැබිච්ච ලොකුම වරප්‍රසාදය වන මිනිස් සිත පාවිච්චි කරන්න ඕන මේ ප්‍රඥාව වැඩෙන ආකාරයට. සමාධිය ධ්‍යානය ආදිය වැඩෙන ආකාරයට. නමුත් සාමාන්‍ය ලෝකයේ බොහෝදෙනා ජීවිතය ගත කරන්නේ මේවා ගැන කිසිම හැඟීමක් නැතිව.

එතකොට දැන් මේ කතාවෙනුත් අපිට හොඳ ආදර්ශයක් ලැබෙනවා මේ හොර මුල ගත්තු ක්‍රියා මාර්ගය තුළින්. මේ කතාවේ ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රාතිහාර්ය එකක් නොවෙයි දෙකක්ම තියෙන හැටියට සලකන්න පුළුවන්. එක ප්‍රාතිහාර්යයක් තමයි ඒ සංඝයා වහන්සේ පිළිබඳ ප්‍රාතිහාර්යය. අර බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ ආකාරයට ප්‍රඥාවෙන්, ධ්‍යානයෙන් යුක්තව දක්වපු ප්‍රාතිහාර්යය. ඒ කියන්නේ මුළු රෑම සමාධියෙන් වැඩහුන්න කණුවක් වගේ එක එක්තරා ප්‍රාතිහාර්යයක්. නමුත් ඊළඟට තිබෙන ප්‍රාතිහාර්ය තමයි මේ සොර දෙටුවා දක්වපු ප්‍රාතිහාර්යය. දැන් පිරිසක් උනාම, පන්සියයක පිරිසක් උනාම, ගතයුතු ක්‍රියාමාර්ගයක් ගැන තීරණය කිරීමේදී, ඥානවන්ත තීරණයක් ගැනීමේදී ලොකු ප්‍රශ්න තියෙනවා. නමුත් මේ සොර දෙටුවා ගත්තු එඩිතර තීරණය මොකක්ද? මේ තමන් දිර්ඝ කාලයක් ගෙනගිය මේ මිථ්‍යා ආජීවය - වැරදි ජීවිකා ක්‍රමය - මෙකෙන් වෙන්වෙලා පැවිදි වෙන්න ඕන ශාසනයේ කියන එකට ඡන්ද විමසීමක් වගේ දෙයක් වුණා නම් මහ පටලැවිලි ගොඩක්. නමුත් මේ පුද්ගලයා තුළත් ඡන්දයක් තිබුණා. දැන් මේකට සෘද්ධියක් කියලා කියනකොට ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය දක්වන්නට උපකාර වන කාරණා හතරක් ධර්මයේ සඳහන් වෙලා තියෙනවා - ඡන්ද, වීර්ය, චිත්ත, විමංසා කියලා. ඡන්දය කියලා කියන්නේ කැමැත්ත, ඕනෑකම කියන එකයි. වීර්යය කියලා කියන්නේ ඒ ඕනෑකම අනුව, කැමැත්ත අනුව, යොදන වීර්යයයි. චිත්ත කියලා කියන්නේ ඒ වීර්යය සම්පූර්ණ කරගැනීමට, ඒක සාර්ථක කරගැනීමට, යොදන අධිෂ්ඨාන ශක්තියයි. ඊළඟට විමංසා කියලා කියන්නේ ඒ හැම එකක්ම කිරීමට, සාර්ථක කරගැනීමට, උපකාර වන ප්‍රඥාවෙන් විමසුම් නුවණයි. ඔය හතර උපකාර කරගෙන තමයි කෙනෙක්ට ප්‍රාතිහාර්ය පෙන්වන්න පුළුවන් වෙන්නේ - සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය ආදී. ඉතින් සෘද්ධිපාද කියලා කියන්නේ - සෘද්ධිය කියලා කියන්නේ - සාර්ථක කරගැනීම. ඒකට උපකාර වෙන කාරණා හතර. ඉතින් මේ සොර දෙටුවා තුළ තිබුණා දැඩි අධිෂ්ඨානයක්. ඒ අනුව අර ඉල්ලා සිටින කාරණා සම්පූර්ණ කරගෙන ඒ සොර දෙටුවා පළමුවෙන්ම ඉදිරිපත් වෙලා “මම මහණ වෙන්න ඕන” කියලා කිව්වා. ඒ අනුව අනිකුත් අනුගාමිකයනුත් තමන්ගේ ජීවන රටාව වෙනස් කරගන්න තීරණය කරගත්තා. ඒකත් ප්‍රාතිහාර්යයක් හැටියට අපට සලකන්න පුළුවන්.

මේ කාලයේ කෙනෙකුට මේ කථාවෙන් ආදර්ශ ගැනීමේදී අන්න ඒ විදියට තමයි ක්‍රියා කළ යුත්තෙ. ධර්මනුකුලව අර ඍද්ධිපාද මතු කරගෙන තමන්ගෙ ජීවන මාර්ගය වෙනස් කරගත යුතුව තිබෙනවා. සමහර විට ඇතැම් කෙනෙක් නොයෙකුත් සාංසාරික දෝෂ නිසා, කර්මදෝෂ නිසා, නොයෙකුත් වැරදි ආජීවවලට නැඹුරුවෙලා සිටිනවා - වැරදි ජීවිකා ක්‍රම වලට. සමහරු මත්පැනට, බේබද්දන් හැටියට නම් වැටිලා තිබෙනවා. “බේබද්දෙක් “ කියලා. සමහරු දාමරික මිනී මරුවෙක් කියලා. අහවලා ‘මිනීමරුවෙක්’, ‘හොරෙක්’ ‘ අපරාධ කරුවෙක්’ කියලා ඔය විදියට නොයෙකුත් නම් පවා පටබැඳෙන තරමට සමහරු තමන්ගෙ ජීවිත දුෂිත තත්වයට පත් කරගෙන සිටිනවා. නමුත් කිසිම කෙනෙක් පැකිළෙන්න හොඳ නෑ, මේ ජීවිත රටාව වෙනස් කරන්න. අවස්ථාව ලැබුනොත් ඒක කරගන්න ඉදිරිපත් වෙන්න ඕන බය නැතිව. සමහර විට ඒ නිසා සමාජයේ අනිත් අයගේ, තමන් අනුවම ජීවත්වෙන අයගේ ගැරහීමට ලක්වෙනවා, ඒ අයගෙ, නින්දාවට හාස්‍යයට ලක්වෙනවායි කියලා සමහරු හිත දුර්වල කර ගන්නවා. තවත් සමහරු දැන් මා මේ විදියට ජීවිතයක් ගත කරලා මං කොහොමද පැවිදි වෙන්නේ. අනිත් මට මෙහෙම කියයි නේද? මේවාට අවලාද කියයි නේද? කියලා. ඒ විදියටත් සමහර විට හිත දුර්වල කර ගන්නවා. නමුත් අර කියාපු මනුෂ්‍යත්වයෙන් ලැබුනු ශ්‍රේෂ්ඨ වරප්‍රසාදයෙන් - මේ මිනිස් සිතෙන් - වැඩගන්න ඕන කියන ඒ අධිෂ්ඨානය ඇති පුද්ගලයා, ඒ ඥානවන්ත අදහස් ඇති පුද්ගලයා, ඒ කිසිදේකට පැකිළෙන්නෙ නෑ. තමන්ට ආර්ථික වශයෙන් ඒවායින් යම් පාඩුවක් සිද්ධ උනත් තමන් ගෙනගිය ඒ පාපී, එහෙම නැත්නම් වැරදි, ක්‍රියාමාර්ග වෙනස් කරලා, ධාර්මික ජීවිතයකට හැඩ ගැහෙනවා.

දැන් මේ ශාසනය හැඳින්වෙන්නේ - බුද්ධ ශාසනය - කරුණා ශාසනයක් හැටියට බුදුපියාණන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රඥාවක් මහා කරුණාවත් නිසා මේ ශාසනය හැඳින්වෙන්නේ කරුණා ශාසනයක් හැටියට මක් නිසාද මේ ශාසනයේ මහණ වෙලා රහත් වුණු අය අතරේ ඉන්නවා මහා මිනිමරුවන් ඊළඟට පල් හොරුන් ප්‍රේමදල් තම නොයෙක් විදියේ නරක විදියට ගෙන ගිය ජීවිතය ගැන ගිය ස්ත්‍රීන් ඔය විදියේ අය බොහෝ දෙනෙක් මේ ශාසන ඉතිහාසයේ සිටිනවා මේ ශාසනයේ බුදුපියාණන් වහන්සේ ළඟ පැවිදි වෙලා උතුම් අරහත් භාවය ලබාගෙන දෙවියන්ගෙන් බ්‍රහ්මයාගෙන් පවා වැඳුම් පිදුම් ලැබූ බව කියවෙනවා. අන්න ඒක නිසා දැන් විශේෂයෙන්ම අංගුලිමාල කතාව ඒ වැරදි විදියට ජීවිකාව ගෙනයාන කෙනෙකුට ජීවන මාර්ගයේ හැඩගස්වා ගැනීමට ලොකු ඩයරයක් ඇති කරගන්න පුළුවන් අංගුලිමාල කෙන්නේ එහෙම දැන් මෙතන මේ පල හොරුන් පිළිබඳ කතාව වගේම මේක බොහොම දෙනා අතර ප්‍රකටයි ඒ අගුලිමාල දහස් ගණන් මනුෂ්‍යයෙක් මරලා ඒ විදිහට භයානක මිනීමරුවෙක් හැටියට නම ගිය තැනැත්තෙක් මේ බුද්ධ ශාසනයේ පැවිදි වෙලා අංගුලිමාල ස්වාමීන් වහන්සේ හැටියට රහත් උනාට පස්සේ ඊළඟට ඒක පිළිබඳව බොහෝ දෙනා සමහර විට සංඝයා වහන්සේලා පවා මේක මහා ආශ්චර්යවත් දෙයක් කියලා ඒක ගැන කතා කර කර හිටියේ ඒ අවස්ථාවේ බුදුපියාණන් වහන්සේ එතනට වැඩම කරලා දේශනා කොට වදාළා ගාථාව කාට වුණත් තමන්ගේ ජීවන රටාව හරිගස්ස ගන්න ලොකු ධෛර්යයක් ඇති කරවන විදියේ ගාථාවක් ඒ ගාථාව

යස්ස පාපං කතං කම්මං
කුසලෙන පිථීයති
සො ඉමං ලෝකං පභාසේති
අබ්භා මුත්තෝව චන්දිමා

යම් කෙනෙක් විසින් කරන ලද පාප කර්මය, පසුව කරන ලද කුසල් වලින් වැසී යයිද, අන්න එබඳු ඒ පුද්ගලයා හරියට කළු වලාකුළින් මෑත්වූනු සඳමඬල වගේ මුළු ලෝකයටම ආලෝකයක් කරනවා, ප්‍රභාවක් කරනවා කියලා බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළා. දැන් පෝය දවසට ඔය හඳ දිහා බලනකොට එහෙම හඳ බොහෝම ශෝභමානයි. බොහෝම ලස්සනයි. ඊටත් වඩා ලස්සනයි, හඳ කළුවලා කුළින් මෑත් වෙනකොට. ඒකේ විශේෂ ශෝභමාන බවක් තිබෙනවා. අන්න ඒ වගේ අර වැරදි ජීවිතයක් ගෙවලා, ඒ විදියට කළුවෙලා, කළුදිවියේ ජීවිතයක් ගත කරපු අය සුදු පැත්තට නැඹුරු වෙනකොට ඒක ලෝකයට කැපිලා පෙනෙනවා. බොහෝම ශෝභමානයි. අර කළු විල්ලුද පසුබිමක හොඳ සුදුපාට තිතක් තිබ්බම ඒක හොඳට කැපිලා පෙනෙනවා. අන්න ඒ වගේ අර නරක විදියට ජීවිතය ගෙන ගිය කෙනෙක් හොඳ පැත්තට හැරුණහම ඒක ලෝකයට ලොකු ආදර්ශයක්. මේ ශාසනයේ, මේ කරුණා ශාසනයේ, ශක්තිය පෙන්නුම් කරන, බුදු පියාණන් වහන්සේගේ ධර්මයේ ශක්තිය පෙන්නුම් කරන, හොඳ සාධකයක් වෙනවා. ඒ වැරදි විදියට ජීවිතය ගෙන ගිය කෙනෙක් අර කියාපු අර සොර දෙටුවා කළා වගේ, සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයක් වගේ, තමන්ගේ දැඩි අධිෂ්ඨානයක් පෙරදැරි කරගෙන ජීවිත පරිවර්තනයක් ඇතිකර ගත්තොත්

එතකොට මේ හැම කෙනාගෙන්ම අපට පෙනෙනවා, බුදු පියාණන් වහන්සේගේ ධර්මය අනුව මේ ශාසනයේ ඒ ඒ අය පැවිදිවෙලා උතුම් තත්ත්ව ලබාගත්තු ආකාරය ගැන හිතලා බලනකොට අපට කිසිම කෙනෙක් අහක දාන්න බෑ. අපි සාමාන්‍යයෙන් සමාජයේ කොන් කරනවා, අහවලා උගත්කමක් නැති, එහෙම නැතිනම් ඉතාමත්ම දුප්පත් දිළිඳු පුද්ගලයෙක්, එහෙම නැතිනම් කුලහීන පුද්ගලයෙක්, පහත් පුද්ගලයෙක්, ඔය විදියටත් සමහර අය කොන් කරනවා. නමුත් නියම විදියට කල්පනා කරල බලනවා නම් සංසාරික බුද්ධිය ලොකු කුඩා බව අනුවත්, ඊළඟට සමාජයේ උස් පහත් භේද, ඔය උගත් නූගත් භේද, දුප්පත් පොහොසත් භේද අනුවත් මනින්න බෑ. සංසාරික බුද්ධිය මෝරලා ගිහිච්ච, ප්‍රඥාව උදාවෙන්න කිට්ටු අය, සමහර විට ඔය ඉතාමත්ම කුඩා දරුවන් අතරේ, සත් අවුරුදු දරුවන් අතර, සිටින්නට පුළුවන් වැඩිහිටියන් අතර පමණක් නොවේ. ඒ වගේම නූගත් අය, හුඟක් අය අකුරු නොදන්නා අය අතරේ, ඊළඟට ඒ වගේම ඉතාමත්ම පහත් යැයි සම්මත කුලවල දුප්පත් අය අතරේ. ඔය විදියට දිළිඳුන් අතර, සැඬොල් අතර, ඉන්න පුළුවන්. ඒ විදිහට කල්පනා කරලා බලනකොට අප හැම තුළම වාසනාව සැඟවිලා තිබෙනවා. ධර්මයේ සඳහන් කරන්නේ හරියට අර කළයක් තුළ දැල්වෙන පහනක් වගේ කියලයි. ප්‍රඥාව - ප්‍රඥා ආලෝකය - ලෝකයාට පෙනෙන්නේ නෑ. නියමාකාරයට ඒක මතුකර ගන්න ඕන. මේක ඉබේම මතුපෙන්නේ නෑ. මේකට තමන්මත් උත්සාහයක් දරන්න ඕන. යම්කිසි හොඳ කුසල කර්ම යට තිබෙන්න පුළුවන්. ඒවා මතුකර ගන්න තමන්මත් උත්සාහයක් දරන්න ඕනා. දැන් අර සිංහයා කොයිතරම් වැඩිතර උනත්, කොයිතරම් දක්ෂ උනත්, සිංහයා නිදාගන්නවනම් කටට ඇතුළු වෙන්නේ නෑ සතුන් - ඒ යම්කිසි උත්සාහයක් දරන්න ඕන. අන්න ඒ වගේ වීර්යවන්තයාට, උත්සාහවන්තයාට, තමයි ඒ තමාගේ සැඟවිලා තිබෙන පුණ්‍ය ප්‍රාතිහාර්යය, වාසනාව, උදාකර ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ.

මේ ශාසනයේ වාසනාව හැටියට හඳුන්වන්නේ, එහෙම නැත්නම් ශාසනික වාසනාව හැටියට අපි හැඳින්විය යුත්තේ, ඔන්න ඔය ලෝකෝත්තර ධර්ම ප්‍රඥාව, ධ්‍යානය ආදිය මතු කර ගන්න එක. ඒ උතුම් ලෝකෝත්තර තත්ත්ව - සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී, අරහත් කියන ඒ තත්ත්ව ලබාගැනීමයි මේ ශාසනයේ අපි වාසනාවක් හැටියට සැලකිය යුත්තේ. දැන් මේ සමාජයේ කොතෙකුත් මහන්සියෙන් ලැබෙනවා ආර්ථික වශයෙන් වාසනාව උදාකර ගැනීම ගැන. මේ වාසනාව උදාකර ගන්න කොතෙක් අවස්ථා ගැන සමාජයේ අපට ඔය යකඩ කටවල් වලින් අහන්න ලැබෙනවා. ඒ ආර්ථික වශයෙන් වාසනාව උදාකර ගන්න බොහොම වෙහෙස වෙන අයත් අපි නිතර දකින්න ලැබෙනවා. නමුත් ධාර්මික වශයෙන් වාසනාව උදාකර ගන්න බොහෝම ටික දෙනයි උනන්දු වෙන්නේ. දැන් අපිට කියන්න පුළුවන් ධාර්මික වශයෙන් වාසනාව උදාකර ගන්න අයට හොඳ දවසක් තමයි පෝය දවස. ඒ නිසා අපිට කියන්න පුළුවන් ‘පෝයදා වාසනාව’ කියලා. මෙන්න මේ ‘පෝයදා වාසනාව’ උදාකර ගන්න බොහෝම ටික දෙනයි උනන්දු වෙන්නේ. අනිකුත් වාසනා වගේ නෙවෙයි. නමුත් යම් කෙනෙක් පෝයදා වාසනාව ගැන කල්පනා කරලා එදාට සිල් සමාදන්වීම්, බණ ඇසීම්, ධර්මානුකූලව හිතලා තමන්ගේ ජීවිතය සකස් කරගැනීම් ගැන, අන්න ඒවා ගැන උනන්දු වෙනවා නම් ඒ ඇත්තන් තුළ තිබෙන, අර කියාපු සැඟවිලා තිබෙන, ප්‍රඥා ආලෝකය මතුකර ගන්න පුළුවන් වෙනවා. ජීවිත රටාව වෙනස් කරගන්න චිත්ත ශක්තියක් ඇතිකර ගන්න පුළුවන් වෙනවා. අන්න ඒ විදිහට අපි ධාර්මිකව අපේ ජීවිත හැඩගස්වා ගැනීමට උනන්දු විය යුතුව තිබෙනවා.

මේ කතාවෙන් අපිට ලොකු ආදර්ශයක් ලබාගන්න පුළුවන් අපේ ජීවිත සකස් කර ගන්න, චිත්ත විප්ලවයක් ඇති කර ගන්න. ධර්මය පිළිබඳව - බුදු පියාණන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය පිළිබඳව වැඩිදුර නොගියත් ඒ මූලික කරුණු ගැන කල්පනා කරල බලනකොට කෙනෙකුට ලොකු සංවේගයක් ඇති කරගන්න පුළුවන් මේ සංසාර තත්ත්වය ගැන. දැන් තිරිසන් සත්ත්වයන්ට ඒ විදියට ප්‍රඥාවක් ධ්‍යානයක් වඩන්න ඒවා පිළිබඳ හැකියාවක් නෑ. තිරිසන් සත්ත්වයන් කරන ජීවිතය කොයිතරම් දුක්ඛිත ජීවිතයක්ද? ඊළඟට යක්ෂ ප්‍රේත ආදී सत्त्वයන්ට පත්වුනු අය - නිරාදුක් - මේවා ගැන බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරලා තිබෙනවා. මේ අප කිසිම කෙනෙකුට මේ මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය සින්නක්කරව ලියලා දීලා නෑ. මේක මේ අතීතයේ කරන ලද යම්කිසි පිනකින් ලැබිච්ච ඉතාමත්ම අගනා අවස්ථාවක්. මේක පිරිහෙලා ගත්තොත්, මේකෙන් ප්‍රයෝජනය නොගත්තොත්, ඊළඟට කොහේ යනවද කියලා නෑ. සෝවාන් වැනි තත්ත්වයක් ලබාගෙන සතර අපායෙන් මිදුනේ නැත්නම්, කොයිතරම් හොඳ ලස්සන ආටෝප සාටෝප ජීවිත ගත කළාට මොකද, තමන් පාපකර්මවල යෙදිලා සිටිනවා නම්, අර කියාපු මිථ්‍යා ආජීව - වැරදි ජීවිකා ක්‍රමවලට නැඹුරු වෙලා සිටිනවා නම්, ඒ තැනැත්තන් කරන පව් නිසා අවසානයේ ගිහිල්ලා උපදින්නේ යක්ෂ ප්‍රේත ලෝක ආදී තැන්වල. ඊළඟට ඥාතීන් ළඟට ඇවිල්ලා ඥාතීන්ට කරදර කරන්න සිද්ධ වෙනවා. එදාට තමයි පින් පව් පිළිබඳ තේරෙන්නේ. කුසල් අකුසල් පිළිබඳව තේරෙන්නේ. සමහර අය බුද්ධිවාදයක් අරගෙන නොයෙකුත් තර්ක විතර්ක කරමින් සිටිනවා. මිය පරලොව ගියාට පස්සෙ තමයි තේරෙන්නේ. පින් පව් කුසල් අකුසල් වලින් තමයි ලෝකයේ තිබෙන නියම ධනය මැනෙන්නේ. වෙනස් නොවන කාසිය. අනෙක් කාසි, අනෙක් නෝට්ටු වලංගු වෙන්න පුළුවන්. නමුත් පින්-පව් කුසල් අකුසල් වශයෙන් බුදු පියාණන් වහන්සේත් දක්වා වදාළ මෙන්න මේ ධර්මතාව අනුවයි කෙනෙකුගේ සංසාරික ජීවිතයේ උස්පහත් භේදයක් මැනෙන්නේ. උස් තත්ත්වවලට හෝ පහත් තත්ත්වවලට හෝ යන්නේ. අන්න ඒ කාරණය කල් ඇතුව තේරුම් ගත්තු පින්වතුන් මේ තමන්ගේ ජීවිත රටාව පිළිබඳව හොඳින් කරුණාකරලා බැලිය යුතුව තිබෙනවා. දැන් අපි මෙතන මේ සමාදන් වුනු ආජීව අෂ්ටමක ශීලය - මෙතන මිච්ඡා ආජීවය කියලා දක්වන්නේ ආයුධ වෙළඳාම, සතුන් මසට ඇති කිරීම, මාංශ වෙළඳාම, මත්පැන් වෙළඳාම, වසවිස වෙළඳාම කියලා කියන දේවල්. මේවා සාමාන්‍යයෙන් සමාජයේ එන සමාජ සම්මතය අනුව බලනවා නම් බොහෝම ඉක්මනින් පොහොසත් වෙන්න පුළුවන් දේවල්. නමුත් මේවා නිසා කෙනෙකුගේ හිත කිළිටි වන නිසයි බුදු පියාණන් වහන්සේ මේ ජීවිකාවලින් වෙන්වෙලා හොඳ ජීවන රටාවක් සකස් කරගන්න ප්‍රකාශ කරලා තිබෙන්නේ. අන්න ඒක ගැන නුවණැති පින්වතුන් කල්පනා කරන්න ඕන.

ඊළඟට මෙන්න මේ ගාථාවේ මෙතන විශේෂයෙන් කියපු ප්‍රඥාව මොකක්ද? මේ ප්‍රඥාව ධර්මයේ හඳුන්වලා තිබෙන්නේ මැණිකක් හැටියට. බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරනවා “පඤ්ඤා සාරානං රතනං” කියලා. මනුෂ්‍යයන්ට ඇති මැණික තමයි මේ ප්‍රඥාව. දැන් මැණික් අතරෙත් තිබෙනවා දියමන්තිය, වජ්‍රමාණික්‍යය කියලා කියන එක. අනෙක් මැණික් කපන්න පුළුවන් විදියේ බොහොම බලසම්පන්න මාණික්‍යයක්. අන්න ඒ වජ්‍රමාණික්‍යය වගේ එකක් තමයි මේ ප්‍රඥාව. මක්නිසාද, මේ ප්‍රඥාව හඳුන්වලා තිබෙනවා “නිබ්බේදිකා පඤ්ඤා” කියලා - විනිවිද යන ප්‍රඥාවක්. ලෝකයේ අපට බැලූ බැලූ පැත්තේ පෙනෙන්නේ නිත්‍ය දේවල්. මේ නිත්‍ය දේවල් පිළිබඳව අනිත්‍යතාව දැකීමට උපකාරවන්නේ මේ ප්‍රඥාවයි. නිත්‍ය හැටියට - ඝන සංඥාවෙන් - ඝන හැටියට හැම දෙයක්ම පේන්නේ. නමුත් මේවා ඉතාම ශීඝ්‍රයෙන් වෙනස් වෙනවා. මේ වෙනස්වීම නොපෙනෙන නිසා මේවා නිත්‍ය හැටියට වැරදි වැටහීමක් ඇති කරගෙන, ඒ නිසාම ඊළඟට මේවා පිළිබඳව දැඩි තණ්හාවල් ඇති කරගෙන, නොයෙකුත් විදියේ අපරාධවලට යොමුවෙලා, පාපකර්මවලට යොමුවෙලා, මේ සංසාරයේ දීර්ඝ කාලයක් ගමන් කරනවා. එතකොට නිවන් දකින්න පුළුවන් වෙන්න නම් මෙන්න මේවයේ, මේ නිත්‍ය හැටියට ගත්තු දේවල්වල, අනිත්‍ය ස්වභාවය තමන්ට ප්‍රත්‍යක්ෂ වෙන්න ඕන. යන්ත්‍ර මන්ත්‍ර වලින් නොවෙයි, අනුමානයෙන් නෙවෙයි, ඒවා ප්‍රත්‍යක්ෂ වෙන්නේ මෙන්න මේ ප්‍රඥාවෙන් - ප්‍රඥා ආලෝකයෙන්. මේක විනිවිද යන ආලෝකයක්. මේ හිත ඇතුළතින්ම ඇතිකර ගන්න එක්තරා වැටහීමක්. ඒ වැටහීම ඉබේ ඇතිවෙන්නේ නෑ. මේක සඳහා තමයි ධ්‍යානය, භාවනාව, උපකාර වෙන්නෙ.

දැන් ප්‍රඥාවට උපකාර වන විදර්ශනාව වශයෙන් ඒ භාවනාවේදී කෙරෙන්නේ මොකක්ද? මේ ලෝකයේ අනිත්‍යතාව, මේ හැමදේකම ඇතිවෙන නැතිවෙන හැටි බලන්න පටන් ගන්නවා. දැන් ඔය සතර සතිපට්ඨානය හැටියට සතිපට්ඨාන ක්‍රමයේ දැක්වෙනවා මේ කය පිළිබඳව, ඊළඟට වේදනාව පිළිබඳව, සිත පිළිබඳව, සිතට එන සිතිවිලි පිළිබඳව, මේවා ඇතිවන නැතිවන ආකාරය. මේවා ඇතිවෙනවා ඊළඟට නැතිවෙනවා. මෙන්න මේ ඇතිවීම නැතිවීම දෙක නිතර මෙනෙහි කරන පුද්ගලයාට, හොඳ සිහි නුවණින් යුක්තව මේවා නිතර මෙනෙහි කරන පුද්ගලයාට, ඉතාමත්ම ගැඹුරු වැටහීම් ඇතිවෙනවා. ඒ අය මුලා වෙන්නේ නෑ, අර බාහිරව පෙනෙන ඒ නිත්‍ය ස්වභාවයෙන්. දැන් කෙහෙල් කඳක් දකින කෙනෙක් සමහර විට හිතන්න පුළුවන් මේක හොඳට අරටුව ඇති ලීයක් කියලා. නමුත් ඒක පිළිබඳව හරියට වැටහීම ඇති කෙනා දන්නවා මෙතන පතුරු ගොඩක්. අන්න ඒ වගේ හැම දෙයක් පිළිබඳව හෝ දේවල් පිළිබඳව හෝ අර තියෙන නිත්‍ය සංඥාව බිඳිලා යනවා. ලිහිලා යනවා.

කෙනෙක් නිතරම හැමදේකම ඇතිවීම් නැතිවීම් බලනවා නම්, මේ කය පිළිබඳව - ශරීරය පිළිබඳව - ඒ වගේම මේ අපේ ඉරියව් පැවැත්වීම ආදිය, යාම් ඊම් ආදිය, මේ හැම දේකම ඇතිවීමක්, නැතිවීමක්, බලනවා නම්, ඒකට ධර්මයේ සඳහන් වෙනවා “සමුදය ධම්මානුපස්සී වා - වය ධම්මානුපස්සී වා - සමුදය වය ධම්මානුපස්සී වා” ආදී වශයෙන්ම. ඒ කියන්නේ මේක ඇතිවන ආකාරය බලමින් වාසය කරනවා. ඊළඟට මේක ගෙවී යන ආකාරය බලමින් වාසය කරනවා. ඊළඟට ඇතිවීමත් ගෙවී යාමත් කියන දෙකම බලමින් වාසය කරනවා. මෙන්න මේ විදියට මේ වාසය කිරීමෙන්මයි, මේ විදියට මේ භාවනාව වැඩීමෙන්මයි, ක්‍රම ක්‍රමයෙන් මේවායේ අනිත්‍ය ස්වභාවය තමන්ට වැටහෙන්න පටන් ගන්නේ. දැන් ඔය දැලිපිහියක් මඩිනකොට එහෙමත්, දැලිපිහිය උඩට අදිනවා, ඊළඟට යටට පහතට අදිනවා, ඊළඟට උඩට පහතට දෙපැත්තෙන්ම ශීඝ්‍රයෙන් එහෙම කරලා තමයි දැලිපිහිය හොඳට මෝහත් කරන්නේ. ඒ වගේ මේ ප්‍රඥාවෙන් - මේ විදර්ශනා ප්‍රඥාව වැඩීමේදිත් - විටෙක අර විදිහට ඇතිවෙන ස්වභාවය බලමින් සිටිනවා, ඊළඟට මේවා ගෙවී යන ස්වභාවය, ඊළඟට ඉතාම ශීඝ්‍රයෙන් ඇතිවීම සහ ගෙවී යාම මේ දෙකම, මේ දෙකම එකතු කරලා දකින විදියට සියුම් කරගන්නවා, දියුණු කරගන්නවා. එහෙම කිරීමෙන්මයි මේක විනිවිද යන ප්‍රඥාවක් වන්නේ. ඒ විදිහට දියුණු කළ පුද්ගලයා මේක නැතිවෙනකන් ඉන්නේ නෑ. දකිනකොටම පේනවා යමක් උපන්නා නම් එය විනාශ වන ස්වභාවය ඇති දෙයක් බව. හැම දෙයකම ඇති අනිත්‍ය ස්වභාවය ගැන කල්තබාම වැටහීමක් එනවා. ඒකටයි මේ ප්‍රඥාව කියලා කියන්නේ. ඒ විදිහට දකින පුද්ගලයාට තමයි මේ පංචස්කන්ධය අතහැරින්න පුළුවන් වෙන්නේ. යම්කිසි අවස්ථාවක ඒ ප්‍රඥාව වැඩීමෙන් කය පිළිබඳව, වේදනාවන් පිළිබඳව, සිත පිළිබඳව, සිතට එන සිතිවිලි, මේ හැම එකකම ඇතිවීමි නැතිවීම් බලමින් ඉඳලා ක්‍රම ක්‍රමයෙන් ඒ ප්‍රඥාව දියුණු වීමෙන්මයි යම්කිසි කෙනෙක් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නේ - දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මාර්ග කියලා කියන. මේ මුළුමහත් පැවැත්මම දුකක්. ඒකට හේතුව තෘෂ්ණාවයි. මේ යටින් තිබෙන තෘෂ්ණාව නිසයි මේක නිත්‍ය හැටියට - නිත්‍ය සංඥාවෙන් - ගන්නේ කියලා ඒ අවබෝධය එනවා. ඊළඟට මේ තෘෂ්ණාව නැතිවුන අවස්ථාවේ, ඒ තණ්හා පිපාසය නැති කරගත්තු අවස්ථාව, ඒ නිවීම - ඒක තමයි නිවන. ඒකට උපකාර වන්නේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි කියලා ඒ විදිහට අවබෝධය එනවා - සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි කියලා කියන ඒ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අනුව ගිහිල්ල තමයි නිවන් දකින්න පුළුවන් වෙන්නේ. එතකොට ඒ ප්‍රඥාව පිළිබඳව ප්‍රඥාව ආලෝකයක් හැටියට බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරලා තිබෙනවා.

ලෝකයේ තිබෙන ආලෝක හතරක් බුදු පියාණන් වහන්සේ එක් අවස්ථාවක ප්‍රකාශ කරනවා. චන්ද්‍ර ප්‍රභාව - චන්ද්‍රාලෝකය, ඊළඟට සූර්යාලෝකය, ඊළඟට ගින්නෙහි ආලෝකය - අග්නි ආලෝකය, ඊළඟට මේ ප්‍රඥාලෝකය. හැම ආලෝකයකටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ හැටියට, අග්‍ර හැටියට, සැලකෙන්නේ ප්‍රඥා ආලෝකයයි. හඳ එළියෙන් දකින දේවල්වලත් ඒවායේ හෙවනැලි තිබෙනවා. ඉර එළිය - ඒවායෙහිත් හෙවනැලි තිබෙනවා. පහන් එළිය, විදුලි එළිය හැටියට හිතන ඒවා - ඒවායින් තමයි අපි කෙනෙක් හරියටම දකිනවා කියලා හිතන්නේ - නමුත් ඇත්ත වශයෙන්ම නියම දැක්ම ඇතිවෙන්නේ ප්‍රඥාවෙන් - ඇතුළතින්ම එන එක්තරා වැටහීමකින්. ඒකෙන් දකින දේ තමයි සත්‍ය හැටියට ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ. අනිකුත් ඔය ඉර එළියෙන් හඳ එළියෙන් වගේ ඒවායින් පවා සමහර විට තමන්ට හරියාකාරව පේන්නේ නෑ. ඔන්න එතකොට ඒ ප්‍රඥාව පිළිබඳව.

ධ්‍යානය පිළිබඳවත් ඒ විදියට බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළා. ධ්‍යානය කියලා කියන්නේ සිත එකඟ කිරීමයි, සමාධිමත් කිරීමයි. සාමාන්‍යයෙන් සිත බොහෝවිට විසිරීයි පවතින්නේ. කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද, ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච-කුක්කුච්ච, විචිකිච්ඡා කියලා කියන ඒ නීවරණ ධර්ම පහක් තිබෙනවා. එක්කෝ කාම සිතිවිලිවලින්, එක්කෝ ද්වේෂ සිතිවිලිවලින්, හිත කැළඹිලා. කාම සිතිවිලි වලින් හරි, ද්වේෂ සිතිවිලි වලින් හරි, එහෙම නැත්නම් නිදිමත අලස ගති නිසා, හිත අකර්මණ්‍යයි. එහෙම නැත්නම් නොසන්සුන් ගති, කුකුස් ආදිය නිසා, එහෙම නැත්නම් සැක කිරීම්, දෙගිඩියාවල් නිසා, ඔය විදියට ඒ සිතේ ඇති සමාධිමත් ගතිය යටපත් වන අවස්ථා බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරලා තිබෙනවා.

ඒ නීවරණ ධර්මවලින් සිත ඉවත් කර ගැනීමට බුදු පියාණන් වහන්සේ උපමා පවා එක් අවස්ථාවක ප්‍රකාශ කොට වදාළා. අර කාම සිතිවිලි වලින් සිත කැළඹීම - ඒකට උපමාව බුදු රජාණන් වහන්සේ දුන්නේ මන්නං, දැන් යම්කිසි වතුර භාජනයක් තියෙනවා. මේ වතුර භාජනයට කහපාට, රතුපාට, නිල්පාට ආදී සායමක් මිශ්‍ර කළොත් හරියට තමන්ගේ මූණ පෙනෙන්නේ නෑ. යථා තත්ත්වය පෙනෙන්නේ නෑ. අන්න ඒ වගේ සිත කාමරාගාදියෙන් කැළඹුනොත් එබඳු පුද්ගලයාට තමන්ගේ යහපත පෙනෙන්නේ නෑ. අනුන්ගේ යහපත පෙනෙන්නේ නෑ. දෙපක්ෂයේම යහපත පෙනෙන්නෙත් නෑ. ඊළඟට ඒ වගේම ද්වේෂය - ද්වේෂයෙන් සිත කැළඹීම. ඒක බුදු පියාණන් වහන්සේ දක්වන්නේ යම්කිසි වතුර භාජනයක නටන වතුරක, ගින්නෙන් කැකෑරෙන වතුරක, කෙනෙකුට තමන්ගේ මූණ හරියට පෙනෙන්නේ නෑ. අන්න ඒ වගේ ද්වේෂයෙන් කැකෑරෙනකොට යථා තත්ත්වය අවබෝධ වෙන්නේ නෑ. ඊළඟට අර නිදිමත අලස ගතිවලින් සිත අකර්මණ්‍ය උනොත්, ක්‍රියාකාරීත්වය නැති උනොත්, එබඳු අවස්ථා පෙන්නුම් කරන්නේ අර දිය භාජනය දිය සෙවෙල් වලින් වැහිලා තිබෙනවා නම්, දිය සෙවෙල් වලින් වැහිලා තිබෙන ඒ වතුර භාජනයක තමන්ගේ මූණ හරියාකාරව පෙනෙන්නේ නෑ. ඊළඟට අර උද්ධච්ච-කුක්කුච්ච කියලා කියන නොසන්සුන් ගති, ඊළඟට කුකුස් - එහෙම නැත්නම් ඒ තමන් කළ නොකළ දේවල් පිළිබඳ පසුතැවිලි - ආදිය එනවා නම් හිතට, එබඳු අවස්ථා වලදීත් යථා තත්ත්වය පෙනෙන්නේ නෑ. ඒකට උපමාව දක්වන්නේ යම්කිසි වතුර භාජනයක වතුර හුළඟින් - හමන හුළඟකින් - රැළි වැටිලා, එහෙම නැත්නම් කම්පිත වෙලා - යම්කිසි වතුර භාජනයක් කම්පිත වෙලා - තිබෙනවා නම්, කම්පාවෙනවනම් ඒ රැළිවැටෙන ජලයෙන් මූණ හරි ආකාරව පෙනෙන්නේ නෑ. ඊළඟට විචිකිච්ඡා කියලා කියන දෙගිඩියාව. ඒකත් අර සිතෙහි යථා තත්ත්වය පෙනෙන ශක්තිය නැති කරන දෙයක්. සැක දෙගිඩියාවලින් සිත කැළඹුණාම ඒක පෙන්නුම් කරන්නේ මඩවලින් බොරවුණු වතුර භාජනයකින්, මඩ වුනු වතුර භාජනයකින්, මූණ බලනවා වගේය කියලා.

ඔය විදියට බුදු පියාණන් වහන්සේ දක්වන උපමා අනුව අපට හිතාගන්න පුළුවන් ඒ සමාධියට බාධා වන ධර්ම - ඒවා ඉවත් කරපු අවස්ථාවේ තමයි ධ්‍යානය, සමාධිය මතු වෙන්නේ. ඒක නිසා ඇත්ත වශයෙන්ම චිත්ත ශක්තිය දියුණු කරගන්න උත්සාහ වන පින්වතුන් මේ බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ ආකාරයට මෙන්න මේ ප්‍රඥාවත් ධ්‍යානයත් වැඩීම ගැන - මේ පිළිබඳව උනන්දු වෙන්න ඕන. මේවා පිළිබඳ හොඳ ආරම්භයක් කරන අවස්ථාව තමයි පොහොය දවස. ඒකයි අපි අර “පෝයදා වාසනාව” කියලා කිව්වේ. තම තමන්ගේ ජීවිත පිළිබඳ යම්කිසි හැඩගස්වා ගැනීමක් ඇති කරගන්න උත්සාහවත් වෙන්න ඕන. ඒක නොකළොත් ඇතැම් විට තමන්ට අවසාන අවස්ථාවේදී ලොකු පසුතැවිල්ලක් ඇතිවෙනවා. ඒක නිසා බුදු පියාණන් වහන්සේ දක්වා වදාළ මේ නිර්වාණ මාර්ගය - මේකේ යන්න දැඩි අධිෂ්ඨානයක් ඇති කර ගන්න ඕන. ඒ සඳහා උපකාර වන ඒ ජීවන මාර්ගය හැඩගස්වන ප්‍රතිපදාව තමයි ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය කියලා බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කොට වදාළේ. ඒක ඇත්ත වශයෙන්ම පොතපතේ තියෙන දෙයක් හැටියට නොවෙයි, තම තමන්ගේ හදවතින්ම - හදවත තුළම - ඇති කර ගත යුතු ප්‍රතිපදාවක්.

සම්මා දිට්ඨි කියලා කියන්නේ හරි දැක්ම. දැන් ඕනෑම ගමනක් යන්න කලින් තමන් මේ යන්නේ කොහේද කියන එක පිළිබඳව යම්කිසි අවබෝධයක් ඇති කරගන්න ඕනෑ. අපි සමහර විට ඔය දූරදර්ශී කියලා කියන්නේ - ඒ යන තැන පිළිබඳව, මේක කටු අකුලක් තියෙන තැනක්ද එහෙම නැත්නම් මේ පාරේ ගියාම තමන්ට යහපතක් සැලසෙනවාද කියන ඒ අවබෝධය. ඒ විදියට තමයි මේ සම්මා දිට්ඨිය කියලා හඳුන්වලා දීලා තියෙන්නේ. චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳව එක්තරා මට්ටමක වැටහීමක්, මේ ශාසනයේ සැලැස්ම සම්පූර්ණයෙන්ම තමන්ගේ හිතට දමා ගන්නවා. සම්මා දිට්ඨිය හඳුන්වන්නේ මේ මුළු මහත් සංසාරික පැවැත්මම දුකක් හැටියට. මේක තමන්ට තාව වැටහුනේ නැතිවෙන්න පුළුවන්, නමුත් මෙතනයි ඉලක්කය තියෙන්නේ. යම්කිසි කෙනෙකුට මේ මාර්ගයේ යනකොට තේරෙනවා මේ පංචස්කන්ධයම දුක් ස්වභාවය - මේක දුකක්. ඊළඟට මේකට හේතුව තෘෂ්ණාවයි, තණ්හාවයි. මේ තණ්හාව යම්කිසි අවස්ථාවක සංසිඳවා ගත්තහම එයින් ලැබෙන සැනසීම තමයි නිවන. ඊළඟට මේකට උපකාර වෙන්නෙත් මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. මේ සම්මා දිට්ඨියෙන් පටන් ගන්නේ. එතකොට හරි දැක්මක්, බුදු පියාණන් වහන්සේගේ ඒ ධර්ම පණිවිඩය පිළිබඳ මූලික අවබෝධයක් ලබාගන්න ඕන - ඒ සැලැස්ම පිළිබඳව. ඒ සැලැස්ම තමන්ට එදිනෙදා ජීවිතයෙන් අත්දකින්න පුළුවන් වෙන්න ඕන, තමන්ට වෙන සිද්ධි ආශ්‍රයෙන්. අපි හිතමු තමන්ගේ යම්කිසි හිතවතෙක් නැති උනා, එහෙම නැත්නම් වස්තුවක් නැති උනා, එබඳු අවස්ථාවල හිතාගන්න පුළුවන් ‘අන්න බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ දුකේ කොටසක් මට මේ ලැබිලා තියෙන්නේ. ඉතින් මේක පිළිබඳවයි මට මේ දුක ඇතිවෙලා තිබෙන්නේ. හේතුව මේකට මා තුළ තිබෙන තණ්හාවයි. මේ තැනැත්තා පිළිබඳව, මේ තැනැත්තිය පිළිබඳව, මේ දේවල් පිළිබඳව ඇති තණ්හාව නිසයි මට මේ දුක ඇතිවුණේ.’ ඊළඟට මේ තෘෂ්ණාව යම්කිසි ආකාරයකින් මේ මොහොතට හරි මම සංසිඳවා ගත්තනම් ධර්මානුකූලව කල්පනා කරලා - අන්න ඒ අවස්ථාවේ මට ලොකු සැනසීමක් එනවා. දැන් ඔය තමන්ගේ අසල්වාසීන්ගේ මරණය පිළිබඳව කෙනෙක් අඬන්නේ දොඩන්නේ නෑ, නමුත් තමන්ගේ හිතවතෙක්, ඥාතිවරයෙක්, ප්‍රිය කෙනෙක් නැති උනාම දුක් වෙන්නේ මොකක්ද? ඒ තැනැත්තා වෙනුවෙන් අඬනවා කියලා අපි හිතන්නේ, නමුත් අපි වෙනුවෙන් අඬන්නේ නෑ. ඒ තැනැත්තා නැති අපි වෙනුවෙන් අපි අඬන්නේ. ‘අහවලා නැති මමයි මේ. අහවලාත් එක්ක මම ජීවත් වුණා, එයා නැති තැනැත්තා මමයි’ කියලා තමා ගැන තමයි මේ අඬන්නේ. ඒක තේරෙන්නේ නෑ. අන්න ඒක නිසා යම්කිසි අවස්ථාවක මේක නුවණින් කල්පනා කරලා, මේකේ යට තිබෙන්නේ තෘෂ්ණාවයි - ඒ තැනැත්තාගේ හොඳ බව නිසා නොවෙයි, ඒ තැනැත්තාට තිබෙන ඇල්ම නිසයි - කියලා හිතලා ඒක සංසිඳවා ගන්න ඕන. අන්න ඒකට චතුරාර්ය සත්‍යය එදිනෙදා ජීවිතයේ තමන් එක්තරා ප්‍රමාණයකට ක්‍රියාත්මක කරන්න ඕන. ඒ විදියට කරල තමයි ක්‍රම ක්‍රමයෙන් භාවනාමය වශයෙන් දියුණු උනාමයි අවසාන වශයෙන් ඒ මාර්ගඵල අවබෝධය එහෙම ලබන්න පුළුවන් වෙන්නේ. එතකොට සම්මා දිට්ඨිය කියලා කියන්නේ හරි දැක්ම.

ඒ විදියට අවබෝධයක් ලබා ගත්තා නම් ඊළඟට ඒ තැනැත්තා තුළ වෙන ක්‍රමික පරිවර්තනය තමයි සම්මා සංකප්ප කියලා කියන්නේ - හරි සිතුම් පැතුම්. යම්කිසි කෙනෙකුගේ ඒ ගත්තු දෘෂ්ටිය, එහෙම නැත්නම් ජීවන දර්ශනය අනුවයි සිතුම් පැතුම් සකස් වන්නේ. දැන්, හොරකම් කරන තැනැත්තාට බලන බලන හැම තැනකම හොරකම් කිරීම පිළිබඳවයි අදහස එන්නේ. මරණ තැනැත්තාට මැරීම පිළිබඳ අදහස. අන්න ඒ විදියට ඒ තමන් ගත්ත දෘෂ්ටිය අනුව තමයි ඒ සිතුම් පැතුම් ඇතිවෙන්නේ. ඉතින් බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරනවා සම්මා සංකප්ප කියලා කියන්නේ හරි සිතුම් පැතුම් කියලා. දැන් සම්මා දිට්ඨි කියලා කියන්නේ හරි දැක්ම. අර විදියට චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳව හරි දැක්ම ඇතිවුනු පුද්ගලයා ඊළඟට සම්මා සංකප්ප කියලා කියන හරි සිතුම් පැතුම් පිළිබඳව උනන්දු වෙනවා. බුදු පියාණන් වහන්සේ දක්වන්නේ නෙක්ඛම්ම සංකප්ප, අව්‍යාපාද සංකප්ප, අවිහිංසා සංකප්ප කියලයි. නෙක්ඛම්ම සංකප්ප කියලා කියන්නේ මේ ගිහිගෙයින් නික්මීම, එහෙම නැත්නම් මේ පංචකාම සම්පත්තියෙන් ඉවත් වීම, මේක තමයි නියම සැනසීම කියන ඒ අදහස - ඒක නිතර මතුකර ගන්න ඕන. තමන්ට ඒවායින් නිදහස් වෙන්න බැරිවුණත්, මේ සිතිවිලි නිතර එදිනෙදා ජීවිතයේ, සංඝයා වහන්සේලාගේ දර්ශනයෙන් හරි, පොතපත කියවනකොට, ධර්මය අසනකොට හරි, ‘අනේ මෙබඳු ජීවිතයක් ගතකරන්න ඇත්නම් කොයිතරම් හොඳද’ කියලා හිතෙනකොට අන්න ඒකත් සමඟ සංකල්පය වැඩෙනවා. අව්‍යාපාද සංකල්පය කියන්නේ මෛත්‍රී සිතිවිලි. අර ද්වේෂය යටපත් වන මෛත්‍රී සිතිවිලි වැඩිදියුණු කරගන්නවා. අවිහිංසා සංකප්ප කියලා කියන්නේ හිංසාවෙන් ඉවත්වීමට කරුණාවන්ත සිතිවිලි ඇති කරගන්නවා. ඔය විදියට හොඳ සිතුම් පැතුම්.

ඊළඟට මේ සිතුම් පැතුම් අනුව පාවිච්චි කරන වචනත් හැඩගැහෙන්න ඕනෑ. ඒ වචන පිළිබඳව තමයි දැන් මෙතන මේ බොරුකීම, කේලාම්කීම, පරුෂවචනකීම, නිශ්ඵල වචන ආදිය දෙසීම - ඒවායින් මේ වචනය කිළිටි කර ගන්නවා. තමන්ට ලැබුණු මේ කතාකිරීමේ දායාදය දුර්ලභ දායාදයක්. දැන් කී දෙනෙක් කර්මානුරූපව ගොළුවෙලා කතා කරගන්න බැරිව සිටිනවද? එතකොට මේකත් අපිට පිනට ලැබීච්ච ශක්තියක් කියලා හිතන්න ඕන. ඒක නිසා බොරුකීම, කේලාම්කීම, පරුෂවචනකීම, නිශ්ඵල ‘දෙලොවටම නැති’ කතාන්තර කියමින් සිටීම - මෙන්න මේවායින් අපි මේ කතාකිරීමේ ශක්තිය පිරිහෙලා ගත්තොත් අපිට මේ ලැබිච්ච වරප්‍රසාදය නැතිවෙලා යනවා. ඒක නිසා තමයි බුදු පියාණන් වහන්සේ ඒ වෙනුවට සත්‍ය වචනය, මෘදු-මොළොක් වචනය, අනුන් සමඟි කරවන වචනය, ධර්මානුකූල වචනය මේ විදියට හොඳ වචන පාවිච්චි කරන හැටියට ප්‍රකාශ කොට වදාළේ.

ඒ විදියට වචනය සකස් කරගන්න පුද්ගලයා ඒ වචනය අනුව ක්‍රියා කරන්නත් උනන්දු වෙනවා. ඒ ක්‍රියාකිරීම කියලා කියන්නේ සතුන් මැරීම, සොරකම් කිරීම, කාමමිථ්‍යාචාරය කියන ඒ වැරදි ක්‍රියාවලින් වෙන්වීමට අධිෂ්ඨාන කිරීමයි. ඒක සම්මා කම්මන්ත හැටියට හඳුන්වනවා. ඊළඟට ඒකෙන්ම තවත් පියවරක් තමයි, එපමණකට ඒ ඉඳහිටලා ඒ විදියට ජීවත්වීම නොවේ, තමන්ගේ රැකියාව, තමන්ගේ ජීවිකාව පිළිබඳවත් කල්පනා කරලා වඩාත් ධාර්මිකව ජීවත්වීමටයි. අර අපි කලින් කියාපු ආකාරයට ආයුධ වෙළඳම, සතුන් මසට ඇති කිරීම, මාංශ වෙළඳම, වසවිස වෙළඳම, මත්පැන් වෙළඳම කියන ඒවායින් ඉවත් වෙලා ධාර්මික ජීවිකාවකින් ජීවත්වෙන්න උත්සාහ කරන්නේ. ඒකයි සම්මා ආජීවය කියලා කියන්නේ.

මේක සඳහා ගන්න උත්සාහයේදී තමන්ට අර සම්මා වායාමය කියලා කියන සිත ඇතුළේ ඇතිවන එක්තරා භාවනාමය ශක්තියක් ඉබේම පහළ වෙනවා. ඒ සම්මා වායාමය කියලා කියන්නේ තමන්ගේ සිතේ ඇතිවන කුසල් අකුසල් පිළිබඳව සැලකිලිමත්ව කල්පනා කරලා අකුසල් ඉවත් කරමින් කුසල් වැඩිවර්ධනය කර ගැනීමට දරන නිරන්තර උත්සාහයයි. මේ සිතට ගලාගෙන එන නූපන් අකුසල් - ගලාගෙන එන්න බලාගෙන ඉන්න නූපන් අකුසල් කියලා කියන්නේ ඒකයි - ඒ නූපන් අකුසල් නූපදවීම සඳහා යම්කිසි දැඩි උත්සාහයක්, වීර්යයක් දරන්නට වෙනවා, යොදන්නට වෙනවා. අන්න ඒකට කියනවා ඒ නූපන් අකුසල් නූපදවීම සඳහා දරන උත්සාහය - වායාමය කියලා. ඊළඟට උපන් අකුසල් නෙරපා හැරීම සඳහා - තමා තුළ වැරදි අකුසල් තිබෙනවා නම් ඒවා ඉවත් කරගැනීමට ඒ වගේම දැඩි උත්සාහයක් යොදන්න ඕන. ඊළඟට ඒ වගේම නූපන් කුසල් ඉපදවීම සඳහාත් විශේෂ උත්සාහයක් යොදන්න ඕන. කල්පනා කරලා බලලා තමා තුළ මෙන්න මේ හොඳ ගුණධර්ම මේවා තාම නැහැ, මේවා මම වැඩිදියුණු කරගන්න ඕන කියලා ඒකටත් විශාල උත්සාහයක් දරන්න ඕන. ඊළඟට ඒ වගේම තමා තුළ හොඳ කුසලධර්ම තිබෙනවා නම් ඒවා විනාශ වී යා දෙන්නේ නැතිව, ඒවා තහවුරු කරගන්න, වැඩි කරගන්න, ඒකටත් උත්සාහයක් දරන්න ඕන.

ඒ උත්සාහයේ වටිනාකම කොයිතරම්ද කියතොත් ඒ උත්සාහය පිළිබඳව බුදු පියාණන් වහන්සේ පද රාශියක් යොදලා තිබෙනවා “ඡන්දං ජනේති, වායමති, වීර්යං ආරභති, චිත්තං පග්ගණ්හාති, පදහති” කියලා. “ඡන්දං ජනේති” කියලා කියන්නේ අපි කලිනුත් කීවා - ඡන්දය කියන වචනයත් දැන් මේ කාලේ තිබෙන අර්ථය නොවෙයි. ඊට වඩා ගැඹුරු අර්ථයක්. ඡන්දය කියලා කියන්නේ කුසල් පිළිබඳව ඇති කරගන්න ඕනෑකම, යමක් පිළිබඳව යමක් කරන්න ඇති ඕනෑකම, කැමැත්ත. ඒ ඡන්දය ඇති කරගන්නවා. ඊළඟට ඒ ඡන්දය ඇති කරගෙන “වායමති” - ඒ සඳහා වෑයමකුත් කරනවා. ඊළඟට ඒක ටිකක් කරලා වෑයම නතර කරන්නේ නෑ. ඒක වීර්යයක් බවට පත්කරගෙන, වඩාත් දැඩි වශයෙන්, දැඩි වශයෙන්, ඒ උත්සාහය කරගෙන යනවා. ඊළඟට ඒ වීර්යය කරගෙන යනකොට ඉදිරිපත් වෙන නොයෙකුත් බාධක - ඒවා හමුවේ සිත පැකිළෙන්න නොදී දැඩි අධිෂ්ඨාන ශක්තිය මතු කර ගැනීමට “චිත්තං පග්ගණ්හාති” කියලා කියනවා - අධිෂ්ඨාන ශක්තියක් මතු කරගන්නවා. ඊළඟට ‘පදහති’ කියලා වචනය යොදන්නේ, අවසාන වශයෙන් ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් පවා “මම ඒක කොහොමහරි කරන්න ඕන” කියලා දැඩි අධිෂ්ඨානයකින් ඒ කාර්යය කරනවා.

අන්න ඒ විදියට මේ සතර ආකාරයෙන් වීර්ය කෙනෙක් යොදනවා නම්, සිත ඇතුළේ, අර තමන්ගේ වැරදි ජීවිකා ක්‍රමවලින් වෙන්වෙලා - අපි හිතමු මත්පැන් බොන පුද්ගලයෙක්, සතුන් මරන පුද්ගලයෙක්, සොරකම් කරන පුද්ගලයෙක්, මිනීමරන පුද්ගලයෙක් - මේ තැනැත්තා අර කිව්ව විදියට තමන් පෝය දවසේ හරි වෙන්වෙලා, ‘පෝයදා වාසනාව’ ගැන කල්පනා කරලා, මේ ගැන ටිකක් තමන්ම හිතලා බලනවා. මේක කොහොමද කරන්නේ කියලා. මේක කිරීමේ ආනිසංස පක්ෂය, ඒවායේ ආදීනව පක්ෂය. මේ ජීවිතය ගැන පමණක් හිතලා නොවෙයි මුළු මහත් සංසාරය ගැන බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ ධර්මානුකූලව කල්පනා කරලා, මේකේ ආනිසංස පක්ෂය ගැන හිතලා, මේ මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයෙන් මට ලැබී තිබෙන ලොකුම වරප්‍රසාදයෙන් මේ ප්‍රඥාවත් ධ්‍යානයත් මතුකරගන්න තියෙන ශක්තිය - ඒක මම පිරිහෙලා ගත්තොත් මමත් තිරිසන් තත්ත්වයට වැටෙනවා නේද? ප්‍රේත තත්ත්වයට, යක්ෂ තත්ත්වයට, වැටෙනවා නේද? - කියලා කල්පනා කරලා ඒ ජීවිත රටාව පිළිබඳව සම්පූර්ණ පරිවර්තනයක් ඇති කරගන්න අර විදියට හිත යොදනවා. අර අකුසල් ඉවත් කරගැනීමටත්, කුසල් උස්කර ගැනීමටත් ඒ විදියට දරන උත්සාහය තුළින් තමන් දන්නෙම නැතිව යෝගාවචරයෙක් වෙනවා. භාවනායෝගියෙක් වෙනවා. ඒ තැනැත්තා වටිනාම පුද්ගලයෙක්.

ඒ විදියට කරන උත්සාහයේ ඊළඟ ප්‍රතිඵලය මොකක්ද? ඒ උත්සාහය නිසා තමා තුළ සම්මා සතිය කියලා කියන හොඳ සිහිය පිහිටනවා. දැන් අර “සතර සතිපට්ඨානය” කියලා කියන්නේ මේ කය පිළිබඳව - තමන්ගේ කය හෝ අනුන්ගේ කය හෝ - මේ වේදනා පිළිබඳව, ඊළඟට සිත පිළිබඳව, සිතට එන දේවල් පිළිබඳව, මේවා පිළිබඳව සිහිය පිහිටුවීමයි. ඒ සිහිය පිහිටුවාගත්තු පුද්ගලයා තමයි ඊළඟට ඒවායේ ඇතිවීම, නැතිවීම ආදිය දැකලා ප්‍රඥාව මතුකර ගන්නේ. එතකොට මේ සතර සතිපට්ඨානයට නැඹුරු වෙනවා මේ සම්මා වායාමය.

ඊළඟට ඒ සතිය - ඒ සිහි නුවණ - දියුණු කරගන්න පුද්ගලයා ඒකම දීර්ඝ කාලයක් විනාඩි පහක්, දහයක්, පැයක්, දෙකක්, ඔය විදිහට සිහිය රඳවා ගැනීමෙන් යම්කිසි කුසල අරමුණක, කමටහනක, ඒ තැනැත්තාට පුළුවන් සමාධියක් වඩන්න. එතකොට ඊළඟට උනන්දු වෙන්න ඕනා, අර ‘පෝයදා වාසනාව’ මතුකර ගන්න පින්වතා භාවනාවක් ගැන. භාවනාව සඳහා බුදු පියාණන් වහන්සේ නොයෙකුත් කමටහන්, භාවනා මාතෘකා, ඉදිරිපත් කරලා තියෙනවා. එදිනෙදා ජීවිතයේ සරල අන්දමින් පුරුදු පුහුණු කරලා එදිනෙදාම තමන්ට ඒවායේ ආනිසංස නෙලාගන්න පුළුවන් විදියේ භාවනා කමටහන් බුදු පියාණන් වහන්සේ මතුකරලා දීලා තියෙනවා. බුද්ධානුස්සතිය, මෛත්‍රිය, අශුභය, මරಣසතිය කියලා මේ ගිහි පැවිදි කාටත් බුදු පියාණන් වහන්සේ දක්වා වදාළ මේ සතර කමටහන්. එතකොට මේ බුද්ධානුස්සතිය කියලා කියන්නේ බුදුගුණයේ සිත පැවැත්වීමයි. මහා සාගරයක් වගේ බුදුගුණ - නවගුණ පාඨයේ - තිබෙන එක පදයක් හරි මතුකරගෙන ‘අරහං’ ‘අරහං’ ‘අරහං’ කියන වචනය ආශ්‍රයෙන් බුදු පියාණන් වහන්සේ නිතර මෙනෙහි කරනවා නම්, එහෙම නැත්නම් ‘බුද්ධො’, එහෙම නැත්නම් ‘භගවා’, ඒ යම්කිසි වචනයක් ආශ්‍රයෙන් බුදු පියාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇතිව ඒක නිතර සිහියට නගා ගන්නවා නම්, ඒ අවස්ථාවේ සිතේ අර විසිරුණු ස්වභාවය නැතිවෙනවා. ඇත්ත වශයෙන්ම මේ භාවනා කමටහනකින් කරන්නේ මොකක්ද? අපි හිතමු විසිරුණු ජලයක්, එහෙම නැත්නම් ඒ ඒ පැත්තට ගලන වතුර, යම්කිසි වේල්ලක් බැඳලා එක්තැන් කරලා ජලාශයක් හදාගත්තොත් වතුරෙන් අපිට වැඩක් ගන්න පුළුවන්. අන්න ඒ වගේ මේ දුවන සිත එක කුසල අරමුණක රඳවා ගැනීම තමයි භාවනා කියලා කියන්නේ. ඒ විදිහට එක බුදුගුණයක්, එහෙම නැත්නම් මෛත්‍රී භාවනාවේ ‘සුවපත් වෙත්වා - සියලු සෝතුන්වෝ සුවපත් වෙත්වා’ වැනි කෙටි පාඨයක් නිතර හිතෙන් මතුකර ගන්නවා. කාටවත් කියන්න ඕන නෑ. තමන්ම අර සිත අයාලේ යනකොට, පාපධර්මවලට, අකුසල් ධර්මවලට දුවනකොට, ඒක මෙතෙන්ට ගේනවා. අන්න ඒ විදිහට සති නැමැති රහැණින් මේ සිත හික්මවන්න උත්සාහවත් වෙන්න උනන්දුවන තැනැත්තාට එදිනෙදා ජීවිතයේ විශාල ආනිසංස රාශියක් ලැබෙනවා. මෛත්‍රී භාවනාවේ ආනිසංස තමන්ට ඒ ද්වේශ සිත යටපත් කරගෙන ලොකු සැනසිල්ලක් ලබාගන්න පුළුවන් වෙනවා. ඊළඟට ඒ වගේම තමයි අශුභ භාවනාව. නොයෙකුත් විදියේ සිත මඩින කෙලෙස්වලින් සිත මුදාගන්න ශක්තියක් ලැබෙනවා. ඊළඟට මරණසති භාවනාව - සංවේගය ඇති කරගෙන මේ සංසාර දුක නැති කරගන්න ඉක්මනින්ම, මේවා කල්දාන්නේ නැතුව අප්‍රමාදීව ධර්ම මාර්ගයේ යන්න උනන්දුව ඇතිවෙනවා. මරණසතිය වඩන පුද්ගලයාට අනිත්‍යතාවත් ඒ වගේම වැටහෙනවා.

ඔන්න ඔය විදියට මේ භාවනාව පිළිබඳව යම්කිසි කෙනෙක් උනන්දු වෙනවා නම්, අන්න ඒ තැනැත්තාට එදිනෙදා ජීවිතේ අර කියාපු අර ස්වාමීන් වහන්සේට තරම් ප්‍රාතිහාර්යයක් නැතත්, තමන්ටම අත්දකින්න පුළුවන් වෙනවා ඇතුළතින් ලබාගන්න පුළුවන් සැනසීම, ධ්‍යාන වැඩීමෙන්, භාවනාව වැඩීමෙන්. මෙබඳු මේ කතාන්තරයකින් අපි මේ අපේ ජීවිතයට ගත හැකි පාඩම් - බුදු පියාණන් වහන්සේගේ මේ එක කෙටි ගාථාවකින්, පද හතරක ගාථාවකින් පවා අපේ ජීවිතයට ගත හැකි පාඩම් - ගැන හිතලා මේවා ගැන උනන්දු වෙන්න ඕන. දැන් මේ පින්වතුන් මේ වටිනා පෝය දවසේ ආජීව අෂ්ටමක ශීලය සමාදන්වෙලා, ඒ වගේම මේ වටිනා ධර්ම කතාවක් ආශ්‍රයෙන්, තමන්ට ආදර්ශ ගත හැකි වටිනා ධර්ම කතාවක් ආශ්‍රයෙන්, ධර්ම කාරණා කීපයකට සවන් දුන්නා. මේ අවස්ථාවේ තමන්ගේ සිත ඇතුළේ ඇතිවුණු පරිවර්තනය ගැන හිතලා බලන්න ඕන.

තුණුරුවන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවක් ඇතිවයි මේ වගේ පූජනීය ස්ථානයකට පැමිණියේ. ඒ වගේම මේ ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්න ඉඳගත්තේ. ඒ ශ්‍රද්ධාවෙන් පහළ උනා සිත. එක්තරා සිතේ ප්‍රබෝධවත් බවක් ඇතිවුණා. ඊළඟට ඒ ශ්‍රද්ධාව අනුවම යම්කිසි වීර්යයක් මේ බණ අහන වේලාවෙ ඒ සඳහා සැහැපත්ව සිටීමට, ඊට කන් යොමු කිරීමට, ඒකටත් එක්තරා වීර්යයක් යොදන්න ඕන. ශ්‍රද්ධාව, ඊළඟට වීර්යය, ඊළඟට ඒ වීර්යය අනුව සිහිවී - සතිය. හොඳ සිහි නුවණක් ඇතිව මේකට කන් දෙනවා. ඊළඟට ඒ තුළ බොහෝ වෙලාවක් එකට සවන් දෙනකොට යම්කිසි සමාධියක් - ධර්මානුකූලව එකට ධම්මානුස්සති වශයෙන්, ධර්මයේ වටිනාකම තේරුම් කොට - බුද්ධානුස්සති - ඒ බුදු පියාණන් වහන්සේ පිළිබඳව සඳහන් වෙන්නොට බුද්ධානුස්සති වශයෙන්, ඔය විදිහට නොයෙකුත් ආකාරයෙන් තමන්ට යම්කිසි සමාධියක් පවා ඇති කරගන්න අවස්ථාවක් ලැබෙනවා. ඒ එකඟවුනු සිතින් තමයි ඊළඟට ප්‍රඥාව කියලා කියන ඒ විශේෂ ගැඹුරු වැටහීම් ඇතිවෙන්නේ. අර කියපු අර විනිවිද යන විදියේ ගැඹුරු වැටහීම් ඇතිවෙන්නේ. ඒ විදියට කල්පනා කරනකොට ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සමාධි, පඤ්ඤා කියන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම දියුණු කරගැනීමෙනුයි කෙනෙකුට යම්කිසි අවස්ථාවක නිවන් අවබෝධ කරගන්න පුළුවන් වෙන්නේ. අන්න එබඳු ඒ ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන්, ශාසනයේ දක්වන ඒ ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් දියුණු කරගන්න මේ අවස්ථාව උපකාරවත් උනා කියලා කල්පනා කරලා සතුටු වෙන්න ඕන.

මේ ජීවිතය ගෙවී යනවා ඉතාමත් ශීඝ්‍රයෙන්. සමහර විට මේ දීර්ඝ කාලයක්ය කියලා හිතෙන අවුරුදු හැත්තෑවක්, අසූවක් කියන එක දන්නෙම නැතුව හැඟීව ගෙවිලා යනවා. ඒ තුළින් අවසානයේ කල්පනා කරලා බලනකොට මරණය ළං වෙනකොට තමන් මේ ජීවිතයේ මොකක්ද කළේ? ඒකේ හිස් බවක් පෙනෙනවා අවසානයේ. සමහරවිට අධාර්මික ජීවිත ගෙවලා, පාපකාරී විදියට, බේබදුකමින් ගෙනගිය ජීවිත පිළිබඳව අවසානයේ සිනමාවක් වගේ දකින්නට ලැබෙනවා තමන්ට එක්තරා දුක්ඛදායක දර්ශන රාශියක් මල ඇඳේදී. අන්න ඒ නිසා කල්පනා කරන්න ඕන ඊට කලින් මේ විදියට මේ ධර්මානුකූලව ජීවිතයක් ගෙවන්න. තමන්ට එදිනෙදා ජීවිතයේ එක මොහොතක හරි සමාහිතව හිතලා සතුටු වෙන්න පුළුවන් නම්, එබඳු පුද්ගලයා තමයි ඥානවන්ත පුද්ගලයා, වාසනාවන්ත පුද්ගලයා.

ඒ නිසා නුවණින් කල්පනා කරලා, අද මේ අවස්ථාවේ තමන්ගේ චිත්ත සන්තානයේ රැස්කරගත්තු මේ පුණ්‍ය සම්භාරය - ධර්ම ශ්‍රවණය වශයෙන් මේ රැස්කරගත්තු පුණ්‍ය සම්භාරය - දැන් කල්පනා කරන්න ඕන, මේ පින් අපි අනුමෝදන් කරන්නේ කොහොමද කියලා. ඇත්ත වශයෙන්ම මේ විශ්වයේ සිටිනවා පින් පිළිබඳව සතුටු වෙලා, ඒවායින් තමන්ගේ දුක්ඛිත තත්ත්වවලින් මිදෙන්නට උත්සාහවත් වෙන අය. ඒ වගේම තමන්ගේ අනාගත ප්‍රාර්ථනා සාර්ථක කරගන්න ඒ පින් උපකාර කරගන්න අයත් මේ විශ්වයේ සිටිනවා. එහෙම කල්පනා කරලා දැන් එතකොට මෙතෙක් මේ අපි දෙගොල්ලම ධර්ම දේශනාමය, ධර්ම ශ්‍රවණය වශයෙන් එකතු කරගත්තු මේ පුණ්‍ය සම්භාරය මේ ස්ථානයට අධිගෘහිත දෙවි-දේවතාවුන් ඇතුළු ශාසනාරක්ෂක දිව්‍ය මණ්ඩලයත් අනුමෝදන් වෙත්වා! ඒ තමන්ගේ ප්‍රාර්ථනීය බෝධියකින් උතුම් අමාමහ නිවන් සාක්ෂාත් කර ගනිත්වා! කියලා එහෙම ප්‍රාර්ථනා කරලා දෙවියන්ට පින් අනුමෝදන් කරන්න ඕන. ඒ වගේම තමන්ගේ ඒ මියපරලොව ගිය ඥාතීනුත්, අවීචියේ සිට අකනිටාව දක්වා වූ යම්තාක් පින් කැමති සත්ත්වයෝ වෙත්ද, ඒ හැම කෙනෙක්මත් මේ ධර්ම දේශනාමය, ධර්ම ශ්‍රවණය කුසලය අනුමෝදන් වෙත්වා! අනුමෝදන් වී ප්‍රාර්ථනීය බෝධියකින් උතුම් අමාමහ නිවනින් සැනසෙත්වා! කියලා ප්‍රාර්ථනා කරන්න ඕන. ඒ වගේම මෙතෙක් මේ ශීල සමාදානයෙන්, ධර්ම ශ්‍රවණයෙන්, පින්දීම් ආදියෙන් රැස්කරගත්තු උදාර පුණ්‍ය සම්භාරය උපකාර කරගෙන ඒ පින්වතුන්ටත් මේ ජීවිතයේදීම හැකිතාක් ඉක්මනින් සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී, අරහත් කියන මාර්ගඵල ප්‍රතිවේදයෙන් ඒ අතිභයානක සංසාර දුක්ඛයෙන් මිදී උතුම් අමාමහ නිර්වාණයෙන් සැනසීමට ශක්තිය, බලය ලැබේවායි! කියලා එහෙම ප්‍රාර්ථනා කරගෙන දැන් මේ විදියට ගාථා කියලා පින් පමුණුවන්න.

එත්තාවතා ච අම්හේහි…………..